KINSHASA – Ter gelegenheid van de Internationale Dag van de Moedertaal, die op initiatief van Unesco op 21 februari werd gevierd, organiseerde de vzw Wikilinguila in Kinshasa een conferentie over de promotie en waardering van de vier nationale talen van de Democratische Republiek Congo (Lingala, Swahili, Tshiluba en Kikongo).

Onder het thema ‘Technologie gebruiken voor meertalig leren: uitdagingen en kansen’ bracht de bijeenkomst studenten, docenten, onderzoekers, culturele spelers, communicatieprofessionals, makers van inhoud en mensen uit het middenveld samen die zich inzetten voor de verdediging van de Congolese taalkundige identiteit in het digitale tijdperk.

In de marge van de conferentie lanceerde Wikilinguila officieel de campagne ‘WikiForMotherTongue’ (Wiki voor de moedertaal), een initiatief dat de aanwezigheid van nationale talen op internet wil versterken, met name via Wikimedia-projecten.

Volgens de organisatoren is het doel tweeledig: de bevolking bewust maken van het belang van moedertaal bij het leren en overdragen van kennis, en tegelijkertijd de productie en vertaling van digitale inhoud in nationale talen aanmoedigen.

Moedertaal: basis van identiteit en uitdaging voor het onderwijs

In zijn toespraak benadrukte professor Munkulu di Déni, encyclopedist, oprichter en permanent secretaris van de Congolese academie, de existentiële dimensie van taal. “Taal is niet alleen een communicatiemiddel, het is ook de plek waar onze relatie met de wereld wordt gevormd. Ieder van ons wordt twee keer geboren: biologisch, en daarna in een taal”.

Volgens de professor blijft de menselijke intelligentie de matrix van taal. Een taal leren beperkt zich niet tot het onthouden van woordenschat of grammaticaregels; het is het integreren van een wereldbeeld, een affectief geheugen en een culturele verbeelding.

In de Congolese context dragen nationale en lokale talen ecologische kennis, filosofische tradities en specifieke vormen van sociale vaardigheden in zich die niet altijd volledig in andere talen kunnen worden vertaald.

Technologie en meertaligheid

De sprekers onderstreepten ook de groeiende rol van digitale technologie en kunstmatige intelligentie bij het leren van talen. Mobiele applicaties, leerplatforms, automatische vertaaltools en conversatieassistenten bieden nieuwe mogelijkheden om toegang te krijgen tot kennis.

Professor Ikalw’OfoLo, taalkundige en professioneel vertaler, benadrukte het potentieel van deze tools: “Technologie is een versterker van stem en geheugen. Ze maakt het mogelijk om ons werk te bewaren, op grote schaal te verspreiden en het pleidooi voor de Congolese talen te versterken”.

Er werden ook verschillende uitdagingen genoemd: de digitale kloof, die de toegang tot technologische hulpmiddelen beperkt; het risico van taalkundige ‘uniformisering’ ten gunste van dominante talen; de kwalitatieve beperkingen van automatische vertalingen; en ethische kwesties in verband met gegevensbescherming en algoritmische keuzes.

Volgens professor Munkulu gaat het er niet om menselijke intelligentie en kunstmatige intelligentie tegenover elkaar te plaatsen, maar om na te denken over hun complementariteit. “De mens geeft betekenis, context en ethiek. De machine zorgt voor snelheid en verwerkingscapaciteit. Meertalig leren wordt een hybride ruimte.”

‘Nieuw vuur’

Mwene Kha Utanda Mwanta Nswan-a-Murund, Ngwej’I-Kabongo, maakte gebruik van de traditionele verbeelding om de hedendaagse uitdagingen te illustreren. Hij verwees naar de cirkel rond het vuur, de voorouderlijke plaats van overdracht, en stelde een centrale vraag: “Zal dit scherm het vuur doven … of een nieuw vuur worden voor onze volkeren?”

Volgens hem hoeft de DR Congo niet meertalig te worden, ze was dat namelijk altijd al. De uitdaging bestaat er nu in om deze wijsheid nieuw leven in te blazen en van technologie een instrument voor overdracht te maken in plaats van een factor die de identiteit ondermijnt. “Een volk kan zijn land of zijn rijkdommen verliezen. Maar wanneer het zijn talen verliest, verliest het de manier om te dromen.”

Ander onderwijs

De conferentie bleef niet beperkt tot Kinshasa. Gelijkaardige activiteiten werden tegelijkertijd georganiseerd in Goma, Mbuji-Mayi en Matadi. Op 28 februari en 3 maart worden ook twee praktische workshops georganiseerd over de waardering en overdracht van talen in het digitale tijdperk.

Wikilinguila, een organisatie zonder winstoogmerk, richt zich in eerste instantie op de vier nationale talen, met de ambitie om haar werkterrein geleidelijk uit te breiden naar lokale talen, om zo de documentatie en overdracht ervan in de digitale ruimte te waarborgen.

Naast het digitale aspect deden de organisatoren een oproep aan de overheid om de nationale talen effectief te integreren in het Congolese onderwijs. Ze vinden dat een Congolees behalve het Frans minstens twee van de vier nationale talen moet beheersen en pleiten voor een onderwijsbeleid dat de moedertaal erkent als hefboom voor inclusie en betere schoolresultaten.

Wikilinguila wil met WikiForMotherTongue digitale tools omvormen tot platforms voor documentatie en promotie van Congolese talen, met name via Wikipedia en andere vrije platforms.

Zolang de Afrikaanse talen online ondervertegenwoordigd blijven, stelt het initiatief de ruimere vraag naar taalkundige en culturele soevereiniteit in het tijdperk van kunstmatige intelligentie.

© CongoForum, 23.02.26 (rk)

Beeld – bron: Wikipedia